เมื่อเทคโนโลยีทำให้งานศิลป์กลับมามีชีวิต

พิพิธภัณฑ์ไม่ได้ขาดของดี แต่ขาดวิธีเล่า

งานศิลปะและวัตถุจัดแสดงในพิพิธภัณฑ์ไทยจำนวนมากมีคุณค่าสูงมากอยู่แล้ว ปัญหาที่พบบ่อยกว่าจึงไม่ใช่เรื่องของสะสม แต่เป็นเรื่องของ "สะพาน" ระหว่างวัตถุกับผู้ชม ผู้ชมที่ไม่ได้มีพื้นฐานด้านประวัติศาสตร์ศิลป์มักเดินผ่านชิ้นงานสำคัญไปโดยไม่รู้ว่ากำลังมองอะไรอยู่ ป้ายคำบรรยายช่วยได้ระดับหนึ่ง แต่ข้อความยาวบนแผ่นอะคริลิกแข่งกับความสนใจของคนยุคนี้ได้ยาก สื่อจัดแสดงแบบดิจิทัลจึงเข้ามาทำหน้าที่เป็นตัวกลาง ไม่ใช่เพื่อแทนที่ของจริง แต่เพื่อคืนบริบทให้ของจริง เช่น ทำให้เห็นว่าห้องทำงานห้องหนึ่งเคยมีคนนั่งทำงานอยู่จริง หรือทำให้เห็นว่าประติมากรรมต้นแบบชิ้นหนึ่งเดินทางจากแบบร่างไปสู่งานจริงได้อย่างไร นี่คือจุดที่เทคโนโลยีมีประโยชน์ที่สุด คือตอนที่มันทำให้คนดู "เห็นสิ่งที่มองไม่เห็น"

โจทย์ที่ยากกว่าการทำให้ล้ำ คือการทำให้กลมกลืน

สิ่งที่หลายคนเข้าใจผิดเกี่ยวกับงานจัดแสดงดิจิทัลคือคิดว่ายิ่งจอใหญ่ ยิ่งสว่าง ยิ่งดี ในทางปฏิบัติกลับตรงกันข้าม เพราะในห้องจัดแสดงที่มีวัตถุดั้งเดิมอยู่ก่อนแล้ว จอที่สว่างเกินไปจะกลายเป็นตัวแย่งความสนใจ และทำให้ของจริงดูจืดลงทันที โจทย์ของทีมออกแบบจึงเป็นการหาสมดุล ทั้งระดับความสว่าง ตำแหน่งการติดตั้ง องศาการมองของคนที่เดินเข้ามา ไปจนถึงการออกแบบฉากที่ทำหน้าที่ครอบหรือรองรับจอให้อยู่ในบรรยากาศเดียวกับห้อง ฉากที่ดีจะทำให้จอหายไปจากการรับรู้ เหลือไว้แต่ภาพที่เล่าเรื่อง เป้าหมายปลายทางคือผู้ชมไม่ได้พูดว่า "จอสวยจัง" แต่พูดว่า "เหมือนท่านยังนั่งอยู่ตรงนั้นเลย"

เบื้องหลังการทำงานของทีม Clicknext Innovation

ในงานจัดแสดงย่านพระนคร บนเส้นทาง "รากนครา มรรคาแห่งรัตนโกสินทร์" โดยกรมศิลปากร ทีม Clicknext Innovation รับผิดชอบงานฝั่งจอแสดงผลและฉากจัดแสดง ซึ่งเป็นงานที่มีสัดส่วนของ "งานหน้างาน" มากกว่าที่คนทั่วไปคิด ขั้นตอนเริ่มจากการลงพื้นที่จริงเพื่อดูสภาพห้อง วัดขนาด ดูแสงธรรมชาติที่เข้ามาในแต่ละช่วงเวลา และดูเส้นทางเดินของผู้ชม จากนั้นจึงออกแบบโครงฉากและกำหนดตำแหน่งจอ ก่อนจะเข้าสู่ขั้นตอนติดตั้งซึ่งต้องยกแผงเข้าไปทีละชิ้นด้วยความระมัดระวัง เพราะพื้นที่จัดแสดงเป็นอาคารเก่าที่มีทั้งข้อจำกัดด้านโครงสร้างและวัตถุมีค่าอยู่รอบตัว ทุกการเคลื่อนย้ายจึงต้องวางแผนล่วงหน้า และงานส่วนใหญ่เกิดขึ้นนอกเวลาเปิดให้เข้าชม

สิ่งที่ควรรู้ก่อนนำเทคโนโลยีเข้าพื้นที่มรดกวัฒนธรรม

องค์กรที่กำลังคิดจะทำงานลักษณะนี้ควรเตรียมใจกับเงื่อนไขสามข้อ ข้อแรกคือพื้นที่มรดกวัฒนธรรมมีกฎเกณฑ์ของตัวเอง ทั้งเรื่องการเจาะผนัง การเดินสายไฟ และน้ำหนักที่พื้นรับได้ การออกแบบจึงต้องเริ่มจากข้อจำกัดก่อนเสมอ ไม่ใช่เริ่มจากไอเดีย ข้อที่สองคือเนื้อหาสำคัญกว่าอุปกรณ์ จอที่ดีที่สุดก็ช่วยอะไรไม่ได้ถ้าเรื่องที่เล่าไม่ถูกต้องตามหลักวิชาการ งานส่วนนี้ต้องทำงานร่วมกับภัณฑารักษ์และนักวิชาการอย่างใกล้ชิด ข้อที่สามคือการดูแลระยะยาว นิทรรศการไม่ได้จบในวันเปิดงาน แต่ต้องมีแผนดูแลอุปกรณ์ตลอดระยะเวลาจัดแสดง ทั้งเรื่องความร้อน ฝุ่น และการเปิดปิดประจำวัน ซึ่งควรออกแบบให้เจ้าหน้าที่หน้างานใช้งานได้เองโดยไม่ต้องพึ่งทีมเทคนิคทุกครั้ง

สรุป

ที่ Clicknext เราเชื่อว่าเทคโนโลยีที่ดีที่สุดในงานจัดแสดง คือเทคโนโลยีที่คนดูไม่ทันสังเกตว่ามีอยู่ เพราะสิ่งที่ควรอยู่ในความทรงจำของผู้ชมหลังเดินออกจากห้องจัดแสดง ไม่ใช่สเปกของจอหรือชื่อของระบบ แต่เป็นเรื่องราวของผู้คนและผลงานที่อยู่ตรงนั้นมาก่อนเราหลายสิบปี งานของทีม Clicknext Innovation จึงไม่ใช่การเพิ่มของใหม่เข้าไปในพื้นที่เก่า แต่คือการทำให้ของเก่าเล่าเรื่องของตัวเองได้ดังขึ้น ในภาษาที่คนรุ่นนี้ฟังเข้าใจ

ขอบคุณภาพบรรยากาศงานจัดแสดงบางส่วนจากเพจ สามสี่ย่าน - Sam Si Yan